Yevropa Ittifoqining kengayish bo‘yicha baholashlarida strategik moslikka e’tibor kuchaygani Turkiyaning a’zolik jarayonida tashqi siyosat masalasini yanada ko‘rinadigan qildi. Yevropa Komissiyasining Turkiya haqidagi 2025 yilgi hisobotida Anqara YIning umumiy tashqi va xavfsizlik siyosati bilan moslikni oshirish istagini namoyon etmagani qayd etildi. Hujjatda bunday holat Turkiyaning e’lon qilingan YIga qo‘shilish maqsadiga zid ekani aytildi.
YI uchun strategik moslik faqat qonunchilikni texnik jihatdan muvofiqlashtirish bilan cheklanmaydi. Ittifoq nomzod davlatlar tashqi siyosiy bayonotlar, sanksiyalar tartibi, xavfsizlik ustuvorliklari va inqirozlarga munosabatlarda YI yo‘nalishiga yaqinlashishini kutadi. Yevropa Komissiyasining 2025 yilgi Kengayish siyosati bayonotida nomzodlar umumiy tashqi va xavfsizlik siyosati bilan moslikni ustuvor ravishda yaxshilashi hamda YIning tashqi siyosiy pozitsiyalariga zid qadam va bayonotlardan tiyilishi zarurligi ta’kidlangan.
Turkiya uchun bu talablar bir qator nozik tashqi siyosat yo‘nalishlari bilan bog‘lanadi. Yevropa Parlamentining baholashlarida Turkiyaning NATO a’zosi sifatidagi strategik ahamiyati qayd etilgan, shu bilan birga YI bilan hamkorlik bosqichma-bosqich, mutanosib va qaytarilishi mumkin bo‘lgan tarzda davom etishi lozimligi aytilgan. Shu hujjatlarda umumiy tashqi va xavfsizlik siyosati bilan moslikning pastligi, Rossiya va Eron bilan aloqalar, BRICS+ga ariza, Rossiyaga qarshi sanksiyalarga to‘liq qo‘shilmaslik hamda Hamasni terrorchi tashkilot deb belgilamaslik tanqid qilingan.
Bu holat strategik moslik Turkiya uchun yangi rasmiy muzokara bo‘limidan ko‘ra mavjud siyosiy shartlarni qat’iylashtiruvchi mezonga aylanishi mumkinligini anglatadi. YI institutlari Anqara bilan migratsiya, energetika, savdo, mudofaa sanoati va mintaqaviy xavfsizlik bo‘yicha hamkorlikni davom ettirishni istaydi. Biroq to‘liq a’zolik masalasi ko‘tarilganda Turkiyaning tashqi siyosiy tanlovlari Ittifoq yondashuviga ko‘proq yaqinlashishi kutilayotgani ochiqroq ifodalanmoqda.
YIning yangi kengayish yondashuvi nomzodlarning Yagona bozorning ayrim qismlariga bosqichma-bosqich kirishi, dasturlarda ertaroq ishtiroki va strategik sohalardagi yaqin hamkorlikni ilgari suradi. Ammo bunday oraliq integratsiya modellari ham islohotlar natijalari, demokratik standartlar va tashqi siyosiy moslik bilan bog‘liq holda baholanadi. Shu sabab bojxona ittifoqi, sanoat hamkorligi, viza yengilliklari, tadqiqot dasturlari va xavfsizlik muloqoti kabi amaliy yo‘nalishlardagi siljish shartlarga bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Turkiya o‘zining ko‘p yo‘nalishli tashqi siyosatini mintaqaviy inqirozlardagi vositachilik, energetika xavfsizligi, mudofaa salohiyati va strategik mustaqillik maqsadlari bilan izohlaydi. YI institutlari esa, ayniqsa Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushidan keyin, nomzod davlatlardan tashqi siyosat va sanksiyalar tartibida aniqroq moslik kutmoqda. Strategik moslik alohida rasmiy to‘siq sifatida belgilanmagan bo‘lsa-da, YI hujjatlarida unga tobora ko‘proq urg‘u berilishi a’zolik jarayonidagi siyosiy shartlar muhimlashayotganini ko‘rsatadi.
