Turkiyada investitsiya fondlari atrofida sentabr oyida chuqurlashgan muammolarning Borsa Istanbulga ta’siri qariyb bir yarim oy o’tib ham davom etmoqda. Jarayon markazida ayrim fondlarning likvidligi past aksiyalarda katta pozitsiyalar jamlagani, bu aksiyalarda g’ayrioddiy narx harakatlari kuzatilgani va investorlar chiqishi tezlashgani turibdi. Voqealar tugatish jarayoniga kiritilgan fondlar investorlaridan tashqari, birjadagi narx shakllanishi, savdo hajmi va riskni qabul qilishga ham ta’sir ko’rsatdi.
Sermaye Piyasasi Kuruluning 2026 yil 28 avgustda investitsiya fondlari bo’yicha qo’llanmaga kiritgan o’zgartirishlari, ayniqsa erkin fondlarning ayrim aksiyalarda haddan tashqari jamlanishini cheklashga qaratildi. Ushbu tartibdan keyin fondlarning qo’lidagi ayrim ulushlarni kamaytirish zarurati bozordagi sotuv bosimini kuchaytirgan omillardan biri bo’ldi. Sentabr o’rtalarida Pusula Portfoy va Tera Portfoy bilan bog’liq ayrim fondlarda majburiyatlarni bajara olmaslik va narx e’lon qila olmaslik muammolari kun tartibiga chiqqach, inqiroz yanada ko’rinarli tus oldi hamda Borsa Istanbuldagi pasayish kuchaydi.
BIST 100 indeksi 2026 yil 16 sentabr kuni savdoni 5,54 foiz yo’qotish bilan 13.122,58 punktda yakunladi. Sotuvlar faqat muammo kuzatilgan aksiyalar bilan cheklanmagani qayd etildi. Fondlar likvidlikka ehtiyoj sezgani sababli, ular likvidligi yuqori va yirik kompaniyalar aksiyalarini ham sotishga majbur bo’lgani baholandi. Shu tariqa, dastlab kichik va savdo hajmi past aksiyalarda yaqqol ko’ringan bosim qisqa muddatda asosiy indeksga ham ta’sir qilgan bozor hodisasiga aylandi.
SPK 2026 yil 17 sentabrdan boshlab tugatish doirasiga olingan fondlarda TEFAS hamda TEFASdan tashqari kanallar orqali oldi-sotdi operatsiyalarini to’xtatdi. Kengash 7 portfel boshqaruv kompaniyasi ta’sis etgan 131 investitsiya fondi uchun tugatish tartibi va qoidalarini belgiladi. Tera Portfoy fondlari uchun Turkiye Is Bankasi, boshqa tegishli fondlar uchun esa Ziraat Bankasi portfel saqlovchisi va tugatish vakolatiga ega muassasa etib tayinlandi. Bu qadam noaniqlikni kamaytirishga qaratilgan bo’lsa-da, investorlar fondlardagi mablag’lariga qachon va qay darajada ega bo’lishi masalasi ochiq qoldi.
Inqiroz narxlar pasayishi bilangina cheklanib qolmadi, balki savdo hajmiga ham ta’sir ko’rsatdi. Bozor baholarida investorlarning risk olish istagi susaygani savdo hajmida ham aks etgani, ayniqsa ehtiyot choralariga tortilgan muassasalarning bozor ulushi keskin kamaygani bildirildi. Finansal Istikrar Komitesi sentabr oyidagi bayonotlarida Borsa Istanbul va kapital bozorlarida tizimli xavf yo’qligini, muammo fond bozorining muayyan qismida to’planganini va uni boshqarish mumkinligini ta’kidladi. Uzoq muddatli ta’sir tugatish jarayoni yakunlanishi va investorlar talablariga oid noaniqlik kamayishi bilan aniqroq baholanadi.





